zwolnienie-od-pracy-z-powodu-dzialania-sily-wyzszej

Zwolnienie od pracy z powodu siły wyższej – pilne sprawy rodzinne pracownika przyczyną nieobecności

Nowelizacja Kodeksu pracy, która wejdzie w życie w 2023 roku, wprowadzi zwolnienie od pracy z powodu działania siły wyższej w pilnych sprawach rodzinnych spowodowanych chorobą lub wypadkiem. Kiedy pracownicy będą mogli skorzystać z dodatkowych 2 dni – lub 16 godzin – wolnego? Wyjaśniamy, czy wniosek o takie zwolnienie od pracy jest wiążący dla pracodawcy. Czym się różni nowe zwolnienie od pracy od urlopu na żądanie i urlopu opiekuńczego?

Key Takeaways – najważniejsze informacje o urlopie z powodu siły wyższej

Urlop z powodu siły wyższej to uprawnienie pracownika wynikające z Kodeksu pracy.
Siła wyższa – Kodeks pracy przewiduje możliwość skorzystania z 2 dni lub 16 godzin zwolnienia w roku kalendarzowym.
Wolne z powodu siły wyższej można wykorzystać w pilnych sprawach rodzinnych związanych z chorobą lub wypadkiem.
Siła wyższa – urlop przykłady: nagła choroba dziecka, wypadek członka rodziny, awaria w domu czy pilna potrzeba opieki nad bliskim.
Siła wyższa – ile płatne? Pracownik zachowuje prawo do 50% wynagrodzenia.
Wniosek o urlop z powodu siły wyższej można złożyć nawet w dniu korzystania ze zwolnienia.
Urlop siła wyższa – czy pracodawca może odmówić? Co do zasady nie, jeśli pracownik spełnia warunki określone w przepisach.
Urlop od siły wyższej jest niezależny od urlopu wypoczynkowego i opiekuńczego.

Czym jest urlop z tytułu siły wyższej według Kodeksu pracy?

Nowy art. 148^1 § 1 Kodeksu pracy wprowadzi zwolnienie z powodu siły wyższej w pilnych sprawach rodzinnych spowodowanych chorobą lub wypadkiem. Co kluczowe, przepis zastrzega, że zwolnienie przysługuje, kiedy natychmiastowa obecność pracownika jest niezbędna w innej lokalizacji, np. przy członku rodziny, który ucierpiał w wypadku samochodowym. Wymiar zwolnienia to 2 dni lub 16 godzin w danym roku kalendarzowym (dla pełnoetatowca).

Jeśli pracownik skorzysta z nowego przywileju, pracodawca uwzględni liczbę dni lub godzin zwolnienia na nowym wzorze świadectwie pracy.

zwolnienie-od-pracy-z-powodu-sily-wyzszej Content1.

Czy zwolnienie wskutek działania siły wyższej jest płatne?

Tak, pracownik zachowuje prawo do 50% wynagrodzenia. Oblicza się je podobnie do wynagrodzenia za urlop wypoczynkowy. Składniki zmienne wynagrodzenia uwzględnia się wyłącznie z miesiąca, w którym wypadło zwolnienie. Wynagrodzenie stałe dzieli się przez liczbę godzin do przepracowania w danym miesiącu, a wynagrodzenie zmienne – przez liczbę przepracowanych godzin.

Zwolnienie od pracy z powodu siły wyższej a niepełny etat

Zgodnie z art. 148^1 § 4 k.p. zwolnienie od pracy z powodu siły wyższej udzielane w wymiarze godzinowym ustala się proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy pracownika. To oznacza, że pracownikowi zatrudnionemu na niepełnym etacie przysługuje np. 8 lub 12 godzin zwolnienia zamiast 16 godzin. Jeśli z obliczeń wyjdą niepełne godziny, należy je zaokrąglić w górę do pełnej godziny.

Zwolnienie od pracy wskutek siły wyższej w wymiarze godzinowym przysługuje także pracownikowi, którego dobowa norma czasu pracy nie przekracza 8 godzin. Taką osobą jest np. pracownik z orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Co istotne, w tym przypadku nie trzeba zaokrąglać niepełnej godziny zwolnienia w górę. Niemniej pracodawca może tak zrobić, ponieważ to rozwiązanie korzystne dla pracownika.

Wniosek o zwolnienie z powodu siły wyższej wiążący dla pracodawcy

Art. 148^1 § 2 Kodeksu pracy zobowiązuje pracodawcę do udzielenia zwolnienia z powodu działania siły wyższej w terminie wskazanym przez pracownika. Co ważne, pracownik musi złożyć wniosek najpóźniej w dniu korzystania ze zwolnienia. Zgodnie z art. 148^1 § 2 k.p pierwszy wniosek o zwolnienie wskutek siły wyższej w danym roku kalendarzowym powinien określać, czy pracownik chce wykorzystywać zwolnienie w wymiarze dziennym, czy godzinowym.

Forma wniosku o zwolnienie z powodu działania siły wyższej jest dowolna. Jak w przypadku urlopu na żądanie, pracownik może wysłać wniosek nawet SMS-em. Co prawda dopuszcza się także formę ustną, np. złożenie wniosku podczas rozmowy przez telefon, ale lepiej mieć pisemne potwierdzenie.

Jeśli pracodawca nie postąpi zgodnie z przepisami o zwolnieniu z powodu działania siły wyższej, popełni wykroczenie związane z naruszeniem przepisów o czasie pracy. Zgodnie z art. 281 § 1 pkt 5 k.p. grozi za to kara grzywny od 1000 zł do 30 000 zł.

Ochrona pracownika korzystającego ze zwolnienia z powodu działania siły wyższej

Pracownik, który:

złoży wniosek o czas wolny od pracy z powodu działania siły wyższej,
skorzysta z dnia wolnego wskutek działania siły wyższej,

nie może być traktowany mniej korzystnie w porównaniu z innymi pracownikami.

Ponadto, co wzbudza pewne zdziwienie, pracownika korzystającego ze zwolnienia z powodu działania siły wyższej będzie obejmować art. 186^4 k.p. Na podstawie tego przepisu pracodawca musi dopuścić pracownika do pracy na dotychczasowym stanowisku. Jeśli to niemożliwe, to musi mu zapewnić stanowisko równorzędne z zajmowanym wcześniej lub inne odpowiadające kwalifikacjom zawodowym. Wynagrodzenie nie może być niższe od wynagrodzenia należnego w dniu podjęcia pracy na stanowisku zajmowanym przed zwolnieniem. Wspomniane zdziwienie dotyczy faktu, że zwolnienie od pracy z powodu siły wyższej obejmuje tylko 2 dni w danym roku kalendarzowym, więc absolutnie nie jest to nieobecność porównywalna do 36-miesięcznego urlopu wychowawczego, o którym bezpośrednio mówi art. 186^4 k.p.

Dlaczego wprowadzono zwolnienie z powodu siły wyższej?

W uzasadnieniu nowych przepisów możemy przeczytać, że pracownicy powinni mieć prawo do czasu wolnego od pracy z powodu działania siły wyższej w pilnych i niespodziewanych sprawach rodzinnych. Co ważne, projekt podkreśla, że taka sytuacja nie może spowodować uszczerbku dla nabytych lub nabywanych praw pracowniczych. To oznacza, że korzystanie z uprawnień pracowniczych związanych z funkcjami rodzicielskimi i opiekuńczymi nie powinno negatywnie wpływać na zatrudnienie.

Czym jest siła wyższa?

Ani prawo pracy, ani dyrektywa unijna 2019/1158 nie definiują siły wyższej. Mimo że to pojęcie występuje wielokrotnie w Kodeksie cywilnym, również tam próżno szukać definicji. Jak możemy przeczytać w skrócie w uzasadnieniu projektu, siła wyższa to zewnętrzne zdarzenie, które jest niemożliwe do przewidzenia i któremu nie można zapobiec.

Szczegółowe wyjaśnienia znajdziemy w orzecznictwie. Co ciekawe, uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 8 marca 2012 roku (sygn. akt V CSK 165/11) podaje, że:

(…) skutki w postaci poważnej choroby wywołanej wypadkiem drogowym zawinionym przez innego uczestnika ruchu nie mogą być uznane za działanie siły wyższej, ani też nie można cech takiej siły przypisać zdarzeniu (nieprawidłowemu zachowaniu uczestnika ruchu drogowego) które obrażenia te wywołało.

Z jednej strony – orzecznictwo stanowi, że ani choroba, ani wypadek nie zaliczają się do siły wyższej. Z drugiej strony – nowa regulacja wprowadza zwolnienie z powodu działania siły wyższej w pilnych sprawach rodzinnych spowodowanych chorobą lub wypadkiem. W efekcie powstaje sprzeczność. Ponieważ nowy przepis wynika z konieczności wdrożenia dyrektywy UE, należy zinterpretować prawo krajowe tak, aby postąpić zgodnie z prawem unijnym.

Nieobecność pracownika wskutek siły wyższej lub załatwienia spraw osobistych przed nowelizacją Kodeksu pracy

Co do zasady, w aktualnym stanie prawnym nie funkcjonuje zwolnienie z powodu siły wyższej. Niemniej uzasadnienie projektu wskazuje, że nie istnieją żadne przeszkody prawne, które uniemożliwiają pracodawcy usprawiedliwienie nieobecności pracownika wskutek siły wyższej. Pracodawca decyduje, czy sklasyfikuje taką nieobecność jako płatną, czy niepłatną. Ponadto pracodawca może zwolnić pracownika od pracy na część dnia – z zachowaniem lub bez zachowania prawa do wynagrodzenia.

Projekt odwołuje się do § 1 rozporządzenia MPiPS w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobecności w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnień od pracy (Dz. U. z 2014 r. poz. 1632).

Przyczyny usprawiedliwiające nieobecność pracownika w pracy to zdarzenia i okoliczności, które:

są określone przepisami prawa pracy,
uniemożliwiają stawienie się pracownika do pracy i jej świadczenie,
nie wynikają z przepisów, ale są wskazane przez pracownika i uznane przez pracodawcę za usprawiedliwiające nieobecność.

Poza tym pracownik może złożyć wniosek o zwolnienie od pracy, aby załatwić sprawy osobiste. W tym przypadku nie definiuje się nieobecności jako płatnej lub niepłatnej. Pracownik musi odpracować zwolnienie od pracy. Godziny „odróbki” nie są zaliczane do godzin nadliczbowych, chyba że pracownik jest niepełnosprawny.

Zwolnienie z powodu działania siły wyższej a urlop opiekuńczy – porównanie

Warunki	Zwolnienie z powodu działania siły wyższej	Urlop opiekuńczy na podstawie art. 1731 Kodeksu pracy
Okoliczności udzielenia	Siła wyższa w pilnych sprawach rodzinnych spowodowanych chorobą lub wypadkiem	Konieczność zapewnienia osobistej opieki lub wsparcia w związku z poważnymi względami medycznymi członkowi rodziny bądź osobie zamieszkującej to samo gospodarstwo domowe
Komu pomaga pracownik	Przepis podaje wyłącznie „pilne sprawy rodzinne”	Członkowie rodziny: syn, córka, matka, ojciec, małżonek, małżonka Osoba zamieszkująca to samo gospodarstwo domowe to np. partner lub partnerka życiowa
Wymiar dla osoby zatrudnionej na pełny etat w danym roku kalendarzowym	2 dni lub 16 godzin	5 dni
Kumulacja niewykorzystanych dni	Nie	Nie
Wymiar dla osoby zatrudnionej na niepełny etat w danym roku kalendarzowym	Przeliczany proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy z zaokrągleniem niepełnej godziny w górę do pełnej	Nie przelicza się proporcjonalnie. Urlopu udziela się w dni będące dla pracownika dniami pracy zgodnie z obowiązującym go rozkładem
Sposób wykorzystania	W częściach lub jednorazowo	W częściach lub jednorazowo
Termin złożenia wniosku	Najpóźniej w dniu skorzystania ze zwolnienia	Co najmniej 1 dzień przed początkiem urlopu
Określenie powodu we wniosku	Nie, przepisy nie precyzują zawartości wniosku	Tak, art. 173^1 § 5 k.p. określa zawartość wniosku
Obowiązek zaakceptowania wniosku przez pracodawcę	Tak	Tak, pod warunkiem poprawnego wypełnienia i złożenia w ustawowym terminie
Weryfikacja wniosku przez pracodawcę	Brak uprawnień w przepisach	Brak uprawnień w przepisach
Odpłatność	50% wynagrodzenia	Brak
Ochrona pracownika	Tak, na podstawie 186^4 k.p.	Tak, na podstawie 186^4 k.p.

Zwolnienie z powodu działania siły wyższej a urlop na żądanie – porównanie

Warunki	Zwolnienie z powodu działania siły wyższej	Urlop na żądanie
Okoliczności udzielenia	Siła wyższa w pilnych sprawach rodzinnych spowodowanych chorobą lub wypadkiem	Dowolna przyczyna, co do zasady niespodziewana i nagła
Wymiar dla osoby zatrudnionej na pełny etat w danym roku kalendarzowym	2 dni lub 16 godzin	4 dni z wymiaru urlopu wypoczynkowego
Wymiar dla osoby zatrudnionej na niepełny etat w danym roku kalendarzowym	Przeliczany proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy z zaokrągleniem niepełnej godziny w górę do pełnej	4 dni z wymiaru urlopu wypoczynkowego
Kumulacja niewykorzystanych dni	Nie	Nie, niewykorzystany urlop na żądanie przechodzi na kolejny rok jako zaległy urlop wypoczynkowy
Sposób wykorzystania	W częściach lub jednorazowo	Zwykle po 1 dniu, aczkolwiek przepisy nie zabraniają wykorzystania 4 dni z rzędu
Termin złożenia wniosku	Najpóźniej w dniu skorzystania ze zwolnienia	Najpóźniej w dniu urlopu
Określenie powodu we wniosku	Nie, przepisy nie precyzują zawartości wniosku	Nie
Obowiązek zaakceptowania wniosku przez pracodawcę	Tak	Z orzecznictwa wynika, że pracodawca może odmówić
Odpłatność	50% wynagrodzenia	100% (płatny jak urlop wypoczynkowy)

Dodatkowe pytania o zwolnienie od pracy z powodu siły wyższej

Ile czasu może upłynąć od zdarzenia uprawniającego pracownika do skorzystania ze zwolnienia od pracy z powodu działania siły wyższej a dnia zwolnienia?

Przepisy nie precyzują takiego okresu. Jedyne, na co wskazuje nowa regulacja, to fakt, że pracownik powinien złożyć wniosek najpóźniej w dniu zwolnienia od pracy. Z jednej strony można domniemywać, że od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie, do dnia zwolnienia, może upłynąć nawet kilka dni. Z drugiej strony – warto podkreślić, że zwolnienie od pracy powinno mieć bezpośredni związek z chorobą lub wypadkiem w rodzinie, więc im dłuższy okres między zdarzeniem a dniem wolnym, tym trudniej je powiązać. Przepis podaje wprost, że warunkiem skorzystania ze zwolnienia jest „natychmiastowa obecność pracownika” w związku z pilną sprawą rodzinną.

Czy pracownik może skorzystać ze zwolnienia od pracy wskutek działania siły wyższej, nie mając zgody pracodawcy?

Pracodawca musi zaakceptować wniosek pracownika, który może skorzystać ze zwolnienia dopiero po akceptacji przełożonego.

FAQ - Zwolnienie od pracy z powodu siły wyższej

Czym jest urlop z powodu siły wyższej?

Urlop z tytułu siły wyższej to zwolnienie od pracy przysługujące pracownikowi w pilnych sprawach rodzinnych spowodowanych chorobą lub wypadkiem. Uprawnienie wynika bezpośrednio z Kodeksu pracy.

Siła wyższa – ile płatne jest zwolnienie?

Za czas zwolnienia z powodu siły wyższej pracownik otrzymuje 50% wynagrodzenia. Uprawnienie obejmuje maksymalnie 2 dni lub 16 godzin rocznie.

Jak złożyć wniosek o urlop z powodu siły wyższej?

Wniosek siła wyższa może zostać złożony:

ustnie,
mailowo,
przez system HR,
telefonicznie.

Przepisy pozwalają zgłosić potrzebę skorzystania ze zwolnienia najpóźniej w dniu korzystania z wolnego.

Jak powinno wyglądać uzasadnienie urlopu z powodu siły wyższej?

Urlop siła wyższa – uzasadnienie powinno wskazywać nagłą sytuację rodzinną wymagającą natychmiastowej obecności pracownika. Pracodawca nie powinien jednak żądać szczegółowych informacji medycznych ani dokumentacji.

Siła wyższa – urlop przykłady

Najczęstsze przykłady obejmują:

nagłą chorobę dziecka,
wypadek członka rodziny,
konieczność pilnej opieki nad bliskim,
awarię mieszkania,
zdarzenia losowe wymagające natychmiastowej reakcji.

Czy pracodawca może odmówić urlopu z powodu siły wyższej?

Urlop siła wyższa – czy pracodawca może odmówić? Co do zasady pracodawca powinien uwzględnić wniosek pracownika, jeśli spełnione są przesłanki ustawowe związane z nagłą sytuacją rodzinną.

Czy urlop od siły wyższej jest tym samym co urlop wypoczynkowy?

Nie. Urlop od siły wyższej jest odrębnym uprawnieniem wynikającym z Kodeksu pracy i nie pomniejsza puli urlopu wypoczynkowego.

Katarzyna Kupczyk

Autor tekstu • Redaktor

Katarzyna Kupczyk to doświadczona copywriterka specjalizująca się w tworzeniu treści dla branży HR. Od ponad 5 lat przygotowuje eksperckie artykuły, poradniki i materiały edukacyjne, współpracując ściśle ze specjalistami ds. kadr i płac. Przez 10 lat rozwijała również content marketing dla sektora bankowego, prawniczego i ubezpieczeniowego, tworząc wysokiej jakości teksty wspierające komunikację marek z kluczowych, regulowanych obszarów.

Jest absolwentką filologii polskiej na Uniwersytecie Wrocławskim. Interesuje się trendami HR, nowoczesnymi praktykami pracodawców oraz kierunkami rozwoju rynku pracy, które chętnie wykorzystuje w swoich materiałach, aby dostarczać odbiorcom aktualnych i merytorycznych treści.